A.I ĐANG ÂM THẦM THAY ĐỔI CÁCH CHÚNG TA ĐỌC SÁCH?

Từ những trang sách in truyền thống đến audiobook, podcast hay sách điện tử, thói quen đọc của con người đã liên tục thay đổi trong suốt hơn một thế kỷ qua. Nhưng chỉ đến khi trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện và phát triển mạnh mẽ, bản chất của việc “đọc” mới thực sự đối mặt với một cuộc cách mạng chưa từng có.

Ngày nay, AI không chỉ thực hiện nhiệm vụ viết theo yêu cầu mà còn có khả năng đọc, phân tích và giải thích văn bản thay con người. Chính vì thế, nhiều chuyên gia cho rằng thời kỳ xem "đọc nhiều là thước đo trí tuệ" đang dần đi đến hồi kết.

Kỹ năng đọc viết của AI đạt tiệm cận hoàn hảo

Nhà báo Joshua Rothman, một cây bút kỳ cựu của tạp chí The New Yorker, trong bài viết của mình có tựa đề “What’s Happening to Reading” (Chuyện gì đang xảy ra với việc đọc) đã công nhận rằng trí tuệ nhân tạo hiện đã có thể đảm nhiệm hầu hết các thao tác đọc hiểu văn bản một cách hiệu quả. Từ việc phân tích mạch nội dung, tóm tắt tác phẩm đến làm rõ ý nghĩa của từng câu văn cụ thể, AI đạt ngưỡng xử lý văn bản với tốc độ và độ chính xác mà người thường khó mà sánh kịp.

Các mô hình ngôn ngữ như ChatGPT, Claude hay Bard đã và đang dần trở thành những "cỗ máy đọc" khổng lồ. Không chỉ ghi nhớ nội dung ngay khi tiếp nhận, chúng còn có thể phát hiện mối liên hệ giữa các tác phẩm, sau đó “xào nấu” thông tin và thậm chí viết lại nội dung theo phong cách mới, tương tự như một biên tập viên toàn năng.

Khi việc đọc không còn là “đích đến”

Đi sâu hơn, nhà văn Rothman tiếp tục đặt câu hỏi: nếu văn bản dễ bị chỉnh sửa, tóm tắt và thay thế đến vậy, thì liệu giá trị gốc của tác phẩm có còn tồn tại? Thực tế đã chứng minh phần lớn người dùng Internet ngày nay đều thích xem những văn bản tóm lược, nghe podcast ngắn hay các đoạn trích nhanh,... Khiến việc dành thời gian dài để đọc một tác phẩm trọn vẹn như trước đây dường như... xa xỉ.

Theo thời gian, quan niệm “người đọc nhiều là người thông thái” từng phổ biến trong xã hội có thể không còn phù hợp khi AI đã “đọc thay” bạn, giúp bạn "lựa lọc" những ý chính.

Vấn đề về giá trị nguyên bản và chiều sâu văn chương

Rothman cho rằng, việc rút gọn những tác phẩm đồ sộ như bộ tiểu thuyết Neapolitan của Elena Ferrante, hay cuốn sách khoa học triết học kinh điển Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid của Douglas Hofstadterthế sẽ làm mất đi yếu tố trải nghiệm - một phần quan trọng trong quá trình đọc. Hay kể đến những chi tiết văn hóa địa phương, ngôn ngữ, lịch sử như trong bộ ba Childhood, Boyhood, Youth của Lev Tolstoy không nên bị “dịch” hoặc “giải nghĩa” quá mức bằng AI.

“Chúng ta quan tâm đến ý định, bản sắc và quyền sở hữu của người viết. Mỗi tác phẩm là sự sắp xếp chữ nghĩa có ý đồ. Và việc tùy tiện thay đổi sẽ cướp mất đi sự độc đáo vốn có,” Rothman viết.

A.I chỉ nên là công cụ, không phải người thay thế

Trong podcast How I Write, nhà kinh tế Tyler Cowen cho biết ông thường dùng AI để phân tích các đoạn khó hiểu trong sách, và chatbot luôn trả lời không biết mệt mỏi. AI đúng là một trợ lý lý tưởng, nhưng nó không bao giờ có thể thay thế những cung bậc cảm xúc, những chiêm nghiệm riêng biệt mà con người có được qua từng trang sách.

Joshua Rothman cũng khẳng định: AI chỉ là công cụ. Vấn đề chúng ta sẽ dùng nó ra sao? Khi ngày một nhiều tác giả chạy theo xu hướng “viết cho AI”, còn những người đi sâu vào bản sắc riêng, bộc lộ cảm xúc và thiên hướng nghệ thuật thì đang dần rơi rụng.

Thói quen đọc đang "âm thầm" thay đổi mỗi ngày

Tình trạng người lớn đọc sách ít dần trong 10 năm qua được thể hiện rõ trong các khảo sát của Quỹ Nghệ thuật Quốc gia Hoa Kỳ và Trung tâm Thống kê Giáo dục Quốc gia. Số người trưởng thành đọc ít nhất một quyển sách/năm giảm từ 55% xuống 48%. Trong khi đó, tỷ lệ trẻ 13 tuổi đọc sách vì sở thích hàng ngày giảm mạnh từ 27% xuống chỉ còn 14%.

Với sự phát triển nhanh chóng của điện thoại thông minh, sách nói, mạng xã hội và nền tảng giải trí, thói quen đọc sâu đang bị đe dọa, đặc biệt ở thế hệ trẻ. Một bộ phận độc giả ngày nay có xu hướng "bắt đầu đọc" nhưng nhanh chóng chuyển sang nghe hoặc lướt mạng, thay vì kiên trì với những trang sách.

Kết luận

Đây cũng chính là thông điệp nhà báo Joshua Rothman nhấn mạnh: đọc không chỉ để nắm thông tin, mà để cảm nhận, nghiền ngẫm và kết nối với chiều sâu văn bản.

Trong khi AI có thể tóm tắt hoặc phân tích nhanh một cuốn sách, thì những người đọc trên Kindle như chúng ta vẫn chọn cách truyền thống: đắm chìm vào từng trang, từng câu chữ - điều mà công nghệ hiện đại vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn. Kindle vì thế trở thành một biểu tượng cho lối đọc mang tính nhân bản trong thời đại số.

KINDLE SAIGON – MÁY ĐỌC SÁCH KINDLE CHÍNH HÃNG